Յառաջաբան

Գրեց ՝  Էտուարտ Թաշճեա ն Վերջերս, Փղոսկրեայ Ափունքի մայրաքաղաք Ապիճանի կեդրոնական փողոցներէն մէկը կոչուեցաւ ծնունդով լիբանանահայ, Ափրիկեան եւ Եւրոպական ցամաքամասերուն մէջ վարսայարդարի տարածուն համբաւ մը ստեղծած Կարօ Հացպանեանի անունով: Սա ափրիկեան այդ երկրի կառավարութեան կողմէ շնորհուած հազուագիւտ եւ խորիմաստ մեծարում մըն է, որ պաշտօնապէս կը վաւերացնէ պարոն Հացպանեանի տասնամեակներու ներդրումը երկրի մշակութային կեանքին մէջ։ Առիթը ունեցայ քանի մը անգամ հանդիպելու պարոն Հացպանեանին հետ, Պուրճ Համուտի իր ծնողական բնակարանին մէջ, զրուցելու համար իր գործունէութեան եւ անցած կեանքի ճանապարհին մասին, զոր արտակարգ որակելը կը թուի քիչ։ Նախ եւ առաջ, Կարօ Հացպանեանի կեանքը ցոյց կու տայ, թէ տաղանդին միացած հաստատակամութիւնը, կարգապահութիւնը եւ աշխատանքին նկատմամբ կիրքը որքան հեռու կրնան տանիլ մարդը` իրագործումներու աստիճաններն ի վեր: Պուրճ Համուտի խճողուած փողոցներէն՝ Կիլիկիա թաղամասէն մինչեւ Ապիճանի գեղեցկութեան սրահները եւ Փարիզի փառատօներու դահլիճները, պարոն Հացպանեանին պատմութիւնը կը...

  « Պատմաբանները ազգայնականութեան համար այն են, ինչ օփիումի կակաչ ցանողները Փաքիստանի մէջ՝ հերոյինի մոլիներուն համար. Պատմաբանները կը մատակարարեն (ազգայնական) շուկային անհրաժեշտ հում նիւթը»:  Էրիք Հոպսպաում Հոպսպաումի գրգռիչ փոխաբերութիւնը կ՛արտացոլացնէ ճշմարտութիւն մը, որ միաժամանակ մշտապէս արդիական է ու աւելի ու աւելի հրատապ․ պատմութիւնը՝ հեռու անցեալի դէպքերուն մասին չեզոք արձանագրութիւն մը ըլլալէն աւելի, կը ծառայէ իբր հում նիւթ, որ կը հնձուի եւ կը գործածուի ազգային եւ գաղափարական ծրագիրներու համար։ Ինչպէս օփիումի կակաչը կը մշակուի, որպէսզի գոհացնէ օփիումի մոլիներուն անկուշտ պահանջքը, նոյնպէս ալ անցեալը կը մշակուի, կը մեկնաբանուի եւ յաճախ կը խեղաթիւրուի՝ ազգային ինքնութեան սովը կշտացնելու համար։ Այս իմաստով, պատմաբանը ոչ անմեղ է, ոչ ալ կրաւորական դիտորդ մը։ Պատմասացութիւններու արտադրութիւնը, արխիւներու զգոյշ ընտրութիւնն ու մեկնաբանութիւններու ձեւաւորումը անխուսափելիօրէն խարսխուած են ներկայի քաղաքական ու գաղափարական հոսանքներուն մէջ։ Հոպսպաումի խօսքը մեզ կը ստիպէ դիմագրաւել ...